• BIST 83.067
  • Altın 147,029
  • Dolar 3,7912
  • Euro 4,0490
  • İstanbul : 4 °C
  • Berlin : 1 °C
  • Paris : -1 °C
  • Amsterdam : 0 °C
  • Zürih : -6 °C
  • Moskova : -5 °C
  • Lefkoşa : 12 °C

OSMANLI'DA SANAT

24.04.2012 11:34
Özgenur R. Güler / Kültür Yöneticisi

Özgenur R. Güler / Kültür Yöneticisi

 

Sanat geçmişten bugüne dönem dönem değişiklik göstermiş, toplumların yansıması olagelmiştir. Bu yazımda çeşitli güvenilir kaynaklardan edindiğim bilgilere dayanarak, tiyatro ve sinemanın oluşumuna, sanatın toplumları değiştiren önemli olayların etkisiyle zaman içerisinde değişimine değineceğim.
Günümüz sanat anlayışının temellerinin atıldığı o dönemler...
 


Osmanlı insanı, inanış, gelenek, yaşam tarzı ve kültürlerini yansıtmak, yaşadıkları dönemin atlatamadığı sıkıntıları dolaylı yollardan aktarmak yanı sıra belki bir tepki aracı yaratmışlar kendilerince.Osmanlı dönemindeki sanat adına yapılan çekişme ve mücadeleler, günümüz tiyatro ve sinema kültürünü de oldukça etkilemiş görünüyor. Bunların bazıları eser haline getirilmiş ve hala işlenmekte.

Değindikleri bu özgün sanat anlayışını örneklemek amaçlı, Başbakanlık Devlet 
Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı’ndan edindiğim bilgileri özetle aktarıyorum;

 

1324

• Sultan Bayezid Meydanı Kağıtçılar Sokağı’nda sinematograf oynatılması için ruhsat talebinde bulunuldu.
 

 

1325


• İtalya sinematograf kumpanyası’nın beraberinde bulunan bir elektrik makinesinin ithalatı için ruhsat verildi.


• Kırım’da yayımlanan Tercüman Gazetesi sahibi İsmail Bey’in, Şehzadebaşı Fevziye kıraathanesi’nde vereceği konferansın bir mahsuru olmadığı, Hareket Ordusu tarafından duyuruldu.


 

1327 


• Belediye tarafından konulan kanunlar ve düzenler çerçevesi dışında, sinema ve tiyatrolardan bilgi alınamayacağı açıklandı.


• Fransız uyruklu Sinematoğrafcı Doklonil Antuan, Anadolu’da gerçekleştirmeyi planladığı sanat etkinliğinin engellenmesinden dolayı uğramış olduğu zararın kendisine ödenmesini teleb etti.


• Şehzadebaşı Fevziye Kıraathanesi’nde, Burhaneddin Bey’le kumpanyasınca oynanacak tiyatronun biletlerinde Hicaz demiryolu belgesinin olup olmadığı araştırıldı ve ceza kesme işi memura bırakıldı.



 

1328


• Vezneciler Caddesi’ndeki ahşap tiyatro zorla tadilat ettirildi, bir kıraathanede ise tiyatro oyunları oynanmasına göz yumuldu.



 

1329


• Sinematograf oyuncusu İtalya’lı Paskola Dimitri’nin Uşak’tan Sadrazamlığa gönderdiği telgrafın kopyasının okunduktan sonra, gereğini yerine getirme hususu ile valiliğe bildirilmesi istendi.



 

1331


• Kadınların sinematograf izlemelerinde bir sakınca olmadığı duyuruldu fakat halkı kötü etkilediği ve bu nedenle güzel bir şekle sokulması öngörüldü.


 


1332


• İstanbul’daki sinemalar hakkında, ilgili kişiler tarafından soruşturma yapılması üzerine yapılan şikayetin, gerçek dışı olduğu dışişleri idaresine bildirildi.


• İzmir’de Jön Türklerin sinemalarda yaptığı tezahürattan dolayı rahatsız olunup, şikayet edildi.


• Balkan Savaşı'nda zulüm ve işkenceye uğrayan Türklerin fotoğraflarının çekilip sinema şeritlerine alınmasına izin verilmesi istendi.


• İzmir Rum Yetimhanesi, Ayvalık Tisihameridion Sandığı ve Adana Rum Sineması gelirlerinin, Yunan Hükümetine gönderildiğine dair bilgiler veren Kavala Konsolosluğu resmi araştırmalar yaptı.



 

1333

• İstihbarat odası açıp sinema gösterisi
yapmak üzere gelecek olan Alman İstihbarat Heyeti’ne kolaylık gösterildi.


• Tiyatro piyesleri ve sinema filmlerinin polisçe kontrol edileceği ve sansür heyetlerinin müdahale yetkisinin kalmadığı, sansür merkezlerine bildirildi. 


• Askeri Hastanelerin bahçesine sinema şubesi kurmanın mümkün olmadığı dile getirildi.


• Donanma ve Milli Güvenlik Kurumları yararına, sinema gösterilerinde bulunan kumpanyalardan, Darulacize gelirinin ve ruhsatının alınmayacağı kararı açıklandı.


• Bundan böyle, tiyatro giysileriyle sinema şeritlerinin doğrudan doğruya polis tarafından kontrol edileceğinden, sansür merkezlerinin görevinin sona erdiği bildirildi.



1334


• Yol, su, sağlık, kültür, nüfus, eğitim gibi her tedbiri alınmış örnek köylerin kurulması için İzmir Milli Kütüphanesi’nin tavsiyesi, yasak ve kanunların hazırlanması ve kontrolünde gençlerden yararlanılmasıdır.


• Zabıta ve sivillerden Bağdat’a giden yolcuların yollardan aldıkları fotoğraf veya sinema filmlerinin hepsini Altıncı Ordu Karargahı’na teslime mecbur oldukları, yapılacak araştırma sonucu sakıncalı olmayanların geri gönderileceği dile getirildi.


• Edirne Polis Müdüriyeti tarafından hakkında bilgi istenilen, sinemacılıkla meşgul Ahmed b. İbrahioviç’in Bulgaristan’ın Pirot kasabasından ve Amerikan uyruklu olduğu, Sofya’ya gitmek üzere seyahat belgesi verilerek ikamet izninin geri alındığı bildirildi.


• Askeri Müze İdaresi’nin Şehzadebaşı’nda açtığı sinemanın geçmiş günler hasılatından % 10 Darulacize aidatı ödenmesi Harbiye Vekilliliğinden istendi.



 

1335


• İstanbul Polis Okulu için gerekli bir adet sinematograf makinesi satın almak için Emniyet Genel Müdürlüğü ile Selanik Bonmarşesi sahipleri arasında mukavele yapıldı.


• Merkezi İstanbul’da, Doğu Birlik sinema ve tiyatro Osmanlı Anonim Şirketi adı altında bir şirket kurması için Dava Vekili David Roso Efendi kurucularına izin verildi.


• Yabancı elçilikler tarafından düzenlenen organizasyon ve eğlencelerden istenecek Darulacize aidatı işlemlerinin Belediye tarafından yapılması, İstanbul vilayetinden istendi.


• İstanbul Polis Okulu için satın alınacak sinematograf makinesinin fiyatı konusunda gerekli bilgiler verildi.


• Beyrut’taki genç dernek üyeleri bir program dahilinde çeşitli faaliyetlerde bulundu ancak bu program değerlendirmeye alınmadı.



 

1336


• Darülacize 1334 bütçesinde tiyatro ve sinemadan teftişini yapacak yeni memur ve görevlilere zam karşılığı ayrılan para ve kaldırılan düşkün pavyonlarından tasarruf edilen para memurlara göre öngörülen miktarda dağıtıldı, yeni alınacak müfettişlerin kadrosu ve maaşları tasdik edildi.


• Sinema almak için İstanbul’a gelecek olan Ernest Mariçka idaresindeki Avusturya Film Kumpanyası aktörü Johan ile aktris Lili Borovski’nin pasaport vize işlemleri yapıldı.


• Nisan ayı içinde Bulgaristan’dan gelen şüpheli şahıslar arasında bulunan ve sinema şeridi işleriyle meşgul olan Alman uyruklu Hristof Molen Ayzen’in Sofya’da kimlerle görüştüğü belirlendi.



1337


• Eyüp Sultan İdman Yuvası tarafından, Osmanlı sineması’nda bir müsamere düzenlenmesine izin verildi.


• İtilaf Kuvvetleri Başkumandanı General Wilson’un emri üzerine, Beyoğlu’ndaki sinema, tiyatro, birahane ve lokantaların belirtilen saatlerde kapatılması ve sinemalarda Alman, Avusturya, Macar ve Bulgar yapımı filmlerin oynatılmaması gerektiğinin Harbiye Vekilliliği Merkez Dairesi’ne bildirildi.


• Beyoğlu Belediye Dairesi’nin tiyatro ve sinema biletlerini Darulacize damgasıyla mühürlenmemesi sebebinin idari bir tedbir olduğu bu aidatın tahsil edileceği Darulacize Müdüriyeti’ne bildirildi.


• Rum öksüz ve mültecilerin yararına düzenlenecek olan konser ve baloların Darulacize aidatından kesilmesi, kurum müdüriyetine bildirildi.


• İstanbul’da çeşitli Ermeni Cemiyetleri tarafından düzenlenen müsamere biletlerinde Darülacize damgası bulunması gerektiğinden mühürsüz biletlerin sattırılmaması ve düzenlenen organizasyonlarının engellenmesi gereği polis müdüriyetine bildirildi.


• Dağıtılan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin menkul ve gayr-ı menkullerine hükümetçe el konulması vekiller tarafından kararlaştırıldığından, Manisa sineması için de karar dairesinde gereğinin yapılmasında karar kılındı.



 

1338

• Tatavla Rum Fukaraperver Cemiyeti tarafından yeniyıl şerefine yapılan müsamere hakkında, alınması düşünülen tedbirler ve elde edilen rapor sureti göz önüne alındı.


• Darulacize’yi tanıtmak için çektirilecek sinema filmlerinin Sakatlar ve Gaziler Yardım Heyeti Sinema Film Fabrikası’na verilmişken, yabancı Vaynberg Sinema İmalathesi’ne ihalesiyle yapılan itiraz üzerine Gaziler Sineması müdürü nezarete çağırılarak bilgi alındı.


• Kaldırılan Müdafaa’i Milliye Cemiyeti tarafından hazineye aktarılan sinema filmlerinden tarihi kıymeti olanların askeri müzeye devredilerek geri kalan tüm takım ve aletlerin Sakatlar ve Gaziler Yardım Heyetine yardım maksadıyla ücretsiz verilmesi için bir kararname talep edildi.


• Tiyatro, sinema, konser, balo, yarış ve emsali oyun yerlerine mahsus girişten alınacak vergi hakkında kaleme alınan kanun tasarısı Mebusan Meclisine sevk edildi.

• Eşref Bey’den emaneten alınan ve bozulan sinema makinasının bedeli ödendi.


• Gomon Sineması Şirketi’nin film şeridi ve mızıka takımı satışından dolayı Konya Sanayi Mektebi’nde alacağı olmadığı açıklandı.


• Emniyet idaresine ait olmak üzere Necati Bey tarafından Sakat ve Gazi Yardım Heyeti Merkezi Sinema-film Fabrikası’nda imal ettirilen filmlerin tab ve banyo ücretlerinin ödenmesi muamelesi başlatıldı.


• Sakatlar ve Gaziler Yardım Cemiyeti tarafından yönetilen sinema daireleri gelirlerinden Darulacize aidatının verilmemesi için yapılan talebin Darülacize hükümleri gereğince kabul edilemeyeceği hakkında Harbiye Vekilliliğine cevap gönderildi.



 

1339


• Sinema ve tiyatrolarda kutularda biriken biletlerin kontrolünde Darulacize memurlarından umumi borçlar idaresi memurlarına istenilen istenilen kolaylıkların gösterileceği umumi borçlar (Duyun-ı Umumiye) Komiserliği’ne bildirildi.


• Yeni oluşturulmuş olan Sakatlar ve Gaziler Yardım Heyeti hükmünde gelir olarak tiyatro ve sinema hasılatından bir miktar hisse gösterildiği halde tiyatrolardan herhangi bir ödeme yapılmadığı için, Darülacize’ye verilen hissenin yarısının verilmesi hakkında yapılan talebin kabul edilmemesi üzerine heyet tekrar vekilliğe dilekçe verdi.


• Barış imzalanmasına kadar İtilaf Devletleri uyruğundan olan tiyatro, sinema sahiplerinden Darulacize aidatı alınmasının anlaşmış devletler komiserlerince engel olunamayacağı Daruacize Müdüriyeti’ne bildirildi.


• Din ve mezhep farkı olmaksızın yerleştirilmiş Müslümanların dinlerini serbestçe yerine getirdiklerine dair çekilen fotoğrafların takdimiyle, bu konuda hazırlanan film sinemalarda gösterildi.


• Hz. Peygamber’in yaklaşan doğum günü sebebiyle tiyatro, sinema ve eğlence yerlerindeki oyunlar yasaklandı.


• Sinemacı Abidin Bey ile Üsküdar belediyesi arasında belediye vergilerinden doğan bir hadise gerçekleşti.



 

1340


• 1337 senesinde Taksim, Beyoğlu, Makriköy, Beşiktaş, Üsküdar ve Anadoluhisarı’ndaki bazı sinema ve tiyatrolara ait biletlerin kıymetini gösterir cetvel.


• Beyoğlu, Galata, Kadıköy, İstanbul’daki tiyatro ve sinemalar ile buralarda bulunan kontrol memurlarını gösterir cetvel.


• Darulacize Beyoğlu Sinema ve Tiyatrolar Müfettişi Rıfat Bey, mülkiye müfettişi tarafından memuriyeti hakkında sorulan soruları cevapladı.


• Beyoğlu Damga Müdürlüğü tarafından çıkarılan İstanbul’daki sinema ve tiyatrolara ait fihrist.


• Sinema kontrol memurlarının görevlerini yerine getirmekte olduğuna dair vekilliğe bilgi verildi.


• Memur okulu müfettişi tarafından memurluğu boyunca yaptığı hizmet ve münasebetler hakkında sorulan soruları, Tiyatro Müfettişi Mümtaz Bey yanıtladı.


• Bilumum tiyatro, sinema, konser, yarış ve benzeri oyun mahallerine giriş ücretlerinden seyir vergisi alınması hakkındaki kararname dosyası, belgelerle istendi.
• Üsküdar’da İhsaniye Sineması Müdürü’nün, Müdürü bulunduğu sinemanın Polis Müdürü Esat Bey tarafından kapatılarak kendisinin de dövüldüğünü beyan ile zarar ziyanın tazminini istedi.

• Taksim’de bir meyhanedeki yaralama, Çubuklu’da bir polisin diğer bir polisi yaralaması, Beyoğlu’nda sinema soygunu, intihar girişimi ve Anadolu Kavağı’nda çocukları rehin alan Arif isimli yanaşmanın yaralı olarak ele geçirildiğine dair İstanbul Polis Müdüriyeti vukuat raporu çıkardı.


• Darulacize sinema ve tiyatrolar müfettişleri, içlerinde bulunduğu şiddetli yoksulluk dolayısıyla yeterli miktarda zam istediler.


• Harbiye Vekilliliğine ait sinema motoru, Anadolu’da sinema gösterilmek üzere Emniyet Genel Müdürlüğüne teslim edildi. 


• Görevli olmayan zabıtanın oyun mahallerini biletsiz görmeleri ya da dışarıdan birtakım kimseleri ücretsiz sokmalarının önlenmesi Polis Müdüriyeti’nden istendi.


• Seyir Vergisi Kararnamesi’nce biletler üzerinde bedellerinin yazılı olması gerektiğinden, üzerinde fiyatı bulunmayan biletlerin damgalanmaması hususunda gerektiğinde uyarıda bulunulduğu Darülacize Müdüriyetine bildirildi.


• Oyun yerleri biletlerinin fiyatının % 10’u Darülacize’ye verilmesi gerekirken, özellikle Beyoğlu’ndaki yabancı tiyatro sahipleri bilet fiyatları üzerinde farklı muamele uygulayarak bu hususu yerine getirmediler.


• Damgasız bileti satılan müsamere ve oyunların geçersiz sayılacağı, tiyatro ve sinemalarında kapatma yoluna gidileceğinin ilgililere ihtar edilmesi Polis Müdüriyeti’nden istendi.


• İstanbul’daki sinema ve tiyatrolara ait biletlerin 1334’ten 1338’e kadar ortalama fiyatlarının listesi çıkarıldı.


• Sinemalarda ahlaka aykırı filmlerin gösterimi engellendi.

1341


• Sinema ve tiyatrolar hakkında resmi hüküm resmedildi.


• Hicri 1334’ten 1338’e kadar Beyoğlu, Kadıköy ve İstanbul mıntıkasında bulunup, sürekli veya mevsimlik işleyen sinema ve tiyatroları gösterir cetvel.


• Bir adet sinematograf makinesi satın alındı.


• İşlerinin ters gitmesinden dolayı Beyoğlu’ndaki Olympıa Tiyatrosu’nu kapatan Mösyö Saver’in Darulacize’ye olan borcunun kapatılmasını talep ettiği mektup hakkında Hukuk Müşavirliği’nin verdiği cevap, Darülacize Müdüriyeti’ne bildirildi.


• Üsküdar İdari Amiri himayesinde Bostancı Numune Mektebi için düzenlenen gezinin biletlerinin damgasız olduğu tespit edilip, gereğinin yapılması İstanbul vilayetine bildirildi.


• Bir defa ile sınırlı olmak üzere düzenlenen müsamerelerle sünnet düğünü gezintiler hakkında ne yolda muamele edileceğine dair düşüncelerin Devlet tarafından karara bağlanması Sadrazamlıktan istendi. 



 

1920


• Ermeni vak’alarının tasviri olarak Cenevre’de sahneye çıkacağı haber alınan sinema filminin men’i mümkün olmadığı takdirde en muzır kısımlarının çıkarılması için İsviçre Hükümeti’ne bildirildiği, Yüce Divan lehine yayın için gerekli paranın şimdilik gönderilmesinin mümkün olmadığı açıklandı.

 

 

 

Araştırılan Kaynak: Başbakanlık Osmanlı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Arşivi

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
Bu yazıya henüz yorum eklenmemiştir.
Yazarın Diğer Yazıları
Tüm Hakları Saklıdır © 2005 Avrupa Bülteni | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Haber Yazılımı: CM Bilişim