Nöbetçi Eczaneler
Avrupa, “hasta adam” tanımının bu kez tek tek ülkeler için değil, kıtanın tamamı için kullanıldığı bir döneme giriyor. Analizde öne çıkan iki ana neden yaşlanan nüfusun refah devletine yükü ve inovasyonu yavaşlatan aşırı regülasyon; bu tablo teknoloji, çip üretimi ve savunmada gerilemeyi görünür kılıyor.
“Hasta adam” benzetmesi kıta ölçeğine taşındı
19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu için kullanılan “hasta adam” ifadesi, zamanla ekonomik ve kurumsal çözülmeyi tarif eden yerleşik bir kavrama dönüştü. 20. yüzyıl boyunca Birleşik Krallık’tan Japonya’ya, Weimar Almanyası’ndan Yunanistan’a kadar birçok ülke aynı çerçevede anıldı; yakın dönemde de farklı yayın organları İtalya başta olmak üzere Portekiz, İspanya, Fransa, Finlandiya ve Yunanistan gibi ülkeler için benzer değerlendirmeler yaptı.
Bu kez tartışmanın odağı tek bir ülke değil. Avrupa’nın uzun süre “kurumsal medeniyet” olarak görülen modelinin, yeni küresel rekabet parametrelerinde oyun kurucu kapasitesini kaybettiği vurgulanıyor. Sorunun yalnızca ekonomik yavaşlama olmadığı; stratejik düzeyde bir gerilemeye işaret ettiği değerlendiriliyor.
Yaşlanan nüfus: Refah devletinde “maliyet şoku” riski
Eurostat verilerine göre AB’de ortanca yaş 2024 itibarıyla 44,7. İtalya’da bu rakam 48,7 seviyesinde. Çalışma çağındaki nüfusun daralması; iş gücü piyasasını sıkıştırırken vergi tabanını küçültüyor, sosyal harcamaların payını ise büyütüyor.
Analizde, sağlık ve uzun dönemli bakım hizmetlerinde kamu harcamalarının daha hızlı yükselmesinin beklenebileceği belirtiliyor. Kronik hastalık yükü, bakım ihtiyacı ve yaşam süresinin uzaması harcamaları artırırken, üretken nüfusun azalması büyüme potansiyelini sınırlıyor. Bu baskının, siyasi popülizm, sosyal gerilim ve göç karşıtlığı gibi başlıklarda da etkisini artırabileceği değerlendirmesi yapılıyor.
Draghi raporu: Rekabet kaybı geçici değil, yapısal
Eylül 2024’te eski Avrupa Merkez Bankası Başkanı Mario Draghi’nin hazırladığı Avrupa Rekabet Stratejisi Raporu, tartışmanın önemli referanslarından biri olarak öne çıkıyor. Raporda, Avrupa’nın sorunlarının geçici krizlerle açıklanamayacağı; birikmiş ve yapısal bir rekabet kaybının söz konusu olduğu tezi işleniyor.
Bu çerçevede ABD ile açılan verimlilik ve teknoloji farkı, dijital devrimin kaçırılması, yüksek enerji maliyetleri, Çin ile artan rekabet ve yetersiz savunma yatırımları ana başlıklar arasında sayılıyor. Avrupa Birliği’nin bir yılda ürettiği toplam gelirin ABD’nin yaklaşık yüzde 40 gerisinde olduğu, özel sektör AR-GE yatırımlarının ise ABD seviyesinin ancak yarısına ulaştığı aktarılıyor. Raporda ayrıca, Avrupa’dan son elli yılda piyasa değeri 100 milyar avroyu aşan tek bir yeni şirket çıkmadığı ve dünyanın en büyük 50 teknoloji şirketinden yalnızca dördünün Avrupa kökenli olduğu bilgisi öne çıkarılıyor.
Aşırı regülasyon: İnovasyon maliyeti ve hız sorunu
Analiz, Avrupa’da regülasyon kültürünün inovasyonu zorlaştıracak seviyeye yükseldiğini savunuyor. Kıtanın “teknoloji üretmek” yerine “teknolojiyi yönetmeye” yöneldiği; bunun kısa vadede güvenlik ve etik başlıklarında avantaj sağlıyor gibi görünse de uzun vadede rekabet gücünü zayıflatabildiği değerlendirmesi yapılıyor.
Bu yaklaşımın örneklerinden biri olarak yapay zeka alanında AB’nin AI Act ile benimsediği “risk-temelli” düzenleme yaklaşımı gösteriliyor. Metinde, regülasyon refleksinin teknoloji geliştirme hızını sınırlayabildiği ve maliyetleri artırabildiği vurgulanıyor.
Çip üretimi ve savunma: Stratejik alanlarda kırılganlık
Yarı iletkenler, Avrupa’nın teknolojik gerilemesinin sembolik alanlarından biri olarak ele alınıyor. EE Times verilerine atıfla, Avrupa’nın küresel çip üretimindeki payının 1990’da yüzde 44 iken bugün yaklaşık yüzde 9’a gerilediği aktarılıyor. AB, 2022’de European Chips Act’i devreye alarak 2030 için küresel çip üretiminde yüzde 20 pazar payı hedefi açıkladı; ancak Avrupa Sayıştayı bu hedefin gerçekçi olmadığı değerlendirmesinde bulundu.
Uygulamadaki gecikmelere örnek olarak Intel’in Almanya’daki yatırımında yaşanan erteleme, Wolfspeed’in Almanya Saarland’daki silisyum karbür tesisi, STMicroelectronics–GlobalFoundries ortaklığının Fransa’daki kapasite artışı ve Infineon’un Almanya ile Avusturya’daki yatırımlarının yüksek maliyetler ve uzun onay süreçleri nedeniyle beklenen hızda ilerleyememesi gösteriliyor. Bu projelerin bir bölümünün yoğun kamu teşvikleriyle ayakta tutulabildiği ifade ediliyor.
Savunma alanında ise uzun yıllar ABD’nin güvenlik şemsiyesi altında yaşamanın, Avrupa’da savunma inovasyonu ve üretim ölçeğini zayıflattığı görüşü dile getiriliyor. 27 farklı ulusal önceliğin belirlediği dağınık yapı, ortak tedarik mekanizmalarının zayıflığı, standartlaşma eksikliği ve uzun ihale süreçleri ölçek ekonomisini sınırlayan unsurlar arasında sıralanıyor. Metinde, Türkiye’nin son yıllarda İHA/SİHA alanında geliştirdiği hızlı ekosistem yaklaşımının sağladığı dinamizme de dikkat çekiliyor.